सामाजिक विषयांचा अभ्यास कसा करावा?
Total Views |
दृष्टी स्त्री अध्ययन प्रबोधन केंद्र यांनी संशोधन क्षेत्रात काम करण्यासाठी पाठ्यवृत्ती जाहीर केली होती. त्या अंतर्गत झालेल्या संशोधन विषयांची मांडणी करण्यासाठी एक कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला होता.
या कार्यक्रमात सामाजिक विषयांवर संशोधन कसे करावे आणि का करावे याबाबत श्री. जयवंतराव कुलकर्णी यांनी अत्यंत अभ्यासपूर्ण आणि मार्गदर्शक मुद्दे मांडले. त्या विचारांवर आधारित हा लेख लिहिण्याची प्रेरणा मिळाली.
सामाजिक संशोधन का आवश्यक आहे?
सामाजिक संशोधन हे केवळ शैक्षणिक कार्य नसते; त्यातून समाजपरिवर्तनाची बीजे रोवली जातात. संशोधनातून —
कायमस्वरूपी उपाययोजना उभ्या राहू शकतात,
एखाद्या समस्येवर विचारपूर्वक हस्तक्षेप करता येतो,
तसेच सरकारी धोरणे (Policy) तयार होण्यास आधार मिळू शकतो.
संशोधन म्हणजे केवळ माहिती गोळा करणे नाही; तर त्या माहितीच्या आधारे समाजासाठी परिणामकारक कृतीची दिशा ठरवणे होय.
सामाजिक संशोधनातून उभे राहिलेले काही महत्त्वपूर्ण संदर्भ
१. जॉन स्नो यांचे कॉलरा संशोधन (१८५४)
John Snow यांनी १८५४ मध्ये लंडनमधील कॉलरा साथीच्या वेळी रुग्णांचे नकाशीकरण (Mapping) केले. त्यांनी ब्रॉड स्ट्रीटवरील हातपंपातील दूषित पाणी साथीचे मूळ कारण असल्याचे सिद्ध केले. पंपाचे हँडल काढून टाकल्यानंतर साथ आटोक्यात आली.ही घटना आधुनिक महामारीशास्त्राचा पाया मानली जाते. सार्वजनिक आरोग्यात पुराव्यावर आधारित निर्णयप्रक्रियेची दिशा यामुळे निश्चित झाली.
२. डॉ. हिम्मतराव बावस्कर यांचे विंचूदंशावरील संशोधन
Himmatrao Bawaskar यांनी १९७६ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील प्राथमिक आरोग्य केंद्रात विंचूदंशावरील प्रभावी उपचार पद्धती विकसित केली. Pulmonary Edema हे निरीक्षण नोंदवून त्यांनी Sodium Nitroprusside व Prazosin यांचा वापर केला. या संशोधनामुळे ग्रामीण भागातील असंख्य जीव वाचले. तथ्याधारित वैद्यकीय संशोधनाचे हे उत्तम उदाहरण आहे.
३. नंदादीप पाळणाघर उपक्रम
Nandadeep हा उपक्रम नंदाताई बराटे यांनी सुरू केला. घरकाम करणाऱ्या महिलांच्या मुलांसाठी सुरक्षित पाळणाघराची व्यवस्था करण्यात आली.
कामाच्या वेळेत मुलांना संगोपन, पोषण आणि प्राथमिक शिक्षण देणारा हा उपक्रम शहरी गरीब महिलांसाठी आधारवड ठरला आहे. निरीक्षणातून उभे राहिलेले हे सामाजिक कार्य आज अनेक कुटुंबांसाठी जीवनरेखा ठरले आहे.
४. प्रधानमंत्री आवास योजनेवरील अभ्यास
Pradhan Mantri Awas Yojana अंतर्गत घरमालकीचा महिलांच्या सामाजिक स्थानावर काय परिणाम होतो, याचा अभ्यास प्रांशु पांडे यांनी छत्तीसगडमधील जनजाती समुदायात केला.
या संशोधनात घरमालकीमुळे महिलांच्या सुरक्षिततेत, सामाजिक दर्जात आणि निर्णयक्षमतेत सकारात्मक बदल झाल्याचे अधोरेखित झाले. घर महिलेच्या नावावर असल्यास सक्षमीकरणाची प्रक्रिया अधिक वेगाने घडते, हे या अभ्यासातून स्पष्ट झाले.
सामाजिक समस्यांचे निराकरण : दोन दृष्टिकोन
सामाजिक समस्यांकडे पाहताना दोन महत्त्वाचे दृष्टिकोन दिसून येतात —
१) तात्काळ हस्तक्षेप (Problem Relief Approach)
• तात्पुरते उपाय
• निरंतर मदतकार्य
• कार्यकर्त्यांची जडण-घडण
• सामाजिक संवेदना व सहानुभूती
हा दृष्टिकोन तातडीचा दिलासा देतो.
२) समस्येच्या मुळाचा शोध (Root Cause Approach)
• कायमस्वरूपी व शाश्वत उत्तर
• संशोधक वृत्ती
• वैज्ञानिक दृष्टिकोन
• धोरणात्मक व प्रणालीगत बदल
हा दृष्टिकोन समस्येचे मूळ नष्ट करण्याचा प्रयत्न करतो.
दोन्ही दृष्टिकोन परस्परपूरक असून त्यांचा समन्वित वापर आवश्यक आहे.
सामाजिक समस्यांचे निराकरण
संशोधन आराखडा कसा असावा?
संशोधनाचा उद्देश स्पष्ट केल्यास योग्य पद्धतीची निवड करता येते. संशोधनाचे प्रमुख प्रकार पुढीलप्रमाणे —
१) प्रयोगात्मक (Experimental)
कारण–परिणाम संबंध तपासणे
नियंत्रित परिस्थितीत प्रयोग
हस्तक्षेपाचा परिणाम मोजणे
२) वर्णनात्मक (Descriptive)
विद्यमान परिस्थितीचे वर्णन
तथ्ये, वैशिष्ट्ये, प्रवृत्ती मांडणे
सर्वेक्षण व निरीक्षण यांचा वापर
३) अन्वेषणात्मक (Exploratory)
नवीन किंवा कमी अभ्यासलेल्या विषयांचा शोध
प्रारंभिक समज निर्माण करणे
संकल्पना व गृहीतके विकसित करणे
४) निदानात्मक (Diagnostic)
समस्येची कारणे शोधणे
‘का’ आणि ‘कसे’ यावर भर
उपाययोजना सुचविण्यासाठी उपयुक्त
निष्कर्ष
सामाजिक विषयांचा अभ्यास करताना केवळ भावना पुरेशा नसतात; त्यासोबत वैज्ञानिक दृष्टिकोन, संवेदनशीलता आणि वस्तुनिष्ठता आवश्यक असते. संशोधन म्हणजे समाजातील प्रश्नांना केवळ ओळख देणे नव्हे, तर त्या प्रश्नांवर शाश्वत उपायांची दिशा देणे होय.
सामाजिक संशोधन हे समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे — योग्य प्रश्न विचारणे, तथ्य गोळा करणे, विश्लेषण करणे आणि त्यावर आधारित कृती घडवणे हीच त्याची खरी ताकद आहे.